Ava ñe’ê Amerikapegua oñemohenda mbohapy ogaygua atýpe:

• Ameríndia
• Na-déne
• Eskímo-aleutína

Mbohapyvéva iñepyrû mbohapy ára ovávape oikeva’ekue upe yvyguasúpe Vérin ipo’ihápe rupi ojapo amo 18 ary, kóva oñeimo’âvéva.

Ko’â mbohapy ogaygua oñembyeja’o heta ñe’êmbo’e aty ijoavy porâvape:

Ameríndia rogaygua ikatu ha’e iñasâivéva arapýpe, térâ, oñembyeja’aojeýva hetave ñe’ê atýpe: 600 ñe’ê oñembyaty hetave 100 atýpegui.

Ko asâi guasu mokôi mba’ére: ijyvy tuichaiterei, Amérika Guy tuichakuére, Amérika Mbytére ha avei oike tuicha Amérika Yvate gotyo (ápe ndoikéi yvy oîháme ambue mokôi ñe’êmbo’e ogapy), ha umi mbya aty oîva upe yvyguasúpe oñemoha’eñóre.

Yvyguasu yvate gotyo imbarete alonkíno aty, ñe’ênguéra techapyrârô arapaho, cherokii ha dakóta. Mbytepeve jajuhu uto-astéka aty kománche térâ náua. Yvy andína gotyo jajuhu ava ñe’ê yvyguasúpe oñeñe’êvéva, kéchua – 10 sua rupi oñe’êva – avei aimara ha mapúche. Tupi-guarani ha’e ekuatorial-tukanoáno atygua. Mokôive ysyry Amasóna rembe’ýre oî atykuéra ge, páno, karíve, â ñe’ê oñe’êva ko árape mbovymíntema, techapyrâ ñamoî madíha (ge), marúvo (pano) ha panáre (karíve).

Ogapy mokóiha, na-déne, iñasâiva Aláska ha Kanada kuarahyreikére gotyo. Oîmimi avei ñe’ê iha’eñóva, ko’â ogayguápe oike atavaskáno aty, hendive naváho ha apáche, ambue ñe’ê pa’ûme.

Ipahápe, eskímo-aleutína ogaygua iñasâiva yvyguasu yvate gotyo, Aláska guive Groelándia peve. Eskímo aty ñe’ême oike inui ha júpiy.

Amérika ñe’êmbo’e asâi tuichaiteva’ekue oñepyrû oñyñýi Kolô ñeguahê guive ary 1492-pe, ojaitypógui upépe tetâ ambuegua. Techapyrârô, ikatu ja’e Vrasílpe ymaite oîhague 1200 ñe’ê. Ko árape 170-ntema oî, hetave opahaguaichaitéma.

Guarani añomi ameríndia ñe’ê ipavêva peteî tetâ tuichakuére: Paraguái. Ambue ñe’ênguéra noñemopavêi maraverâ térâ oînte ñe’êpavê ijyvy’imíva, ápe oike kéchua térâ Perúpe aimara. Mayma tetâ Amerikagua oñemoñe’êpavê peteî térâ heta ñe’ê oguerahava’ekue upe yvyguasúpe Europagua: karaiñe’ê, ingle, franse, portugue ha neerlande.

Europagua avei omondo mba’e ko’ága peve ojeikuaa’ÿva Európape ha, upéicha avei, ñe’ê herarâ. Upéicha oguahê ñe’ê patáta (kéchuagui), tomate térâ chokoláte (nahuágui), avei mymba réra piráña (tupígui), ambue ñe’ê urakan (taínogui) térâ anoray (inuígui), ko’âva heta pa’ûme.