Familya tafrusyakit, ig llan di wgafa n umenz’aw, temsebd’a x xemsa n waggayen:
• Tasimitikt
• Tamazight
• Tamis’rit taqdimt
• Takucit
• Tatcadit
Aggay asimitik ismun taârabt d tamharikt-ils unsib n Ityupiya. Aggay amazigh, ismun tamazight, tamaciqt d tagwantcit ira ssawalen att’as zi wami di tegzirin tiknariyin. Tamis’rit taqdimt d nettat ig itwassnen weh’des zi waggay ines.Di waggay akucan munen ilsan amaknaw tasumalit-ils unsib n Sumalya- nigh turumut. Di wmeggaru, nettaf aggay atcadi min ghar teqqen tah’usit, ils ig ssawalen azgen ameqran iwdan n Afrika tikarmin n teârabt.
Familya tanijiru-kungulit d tamunt n ilsan imeqranen marra deg umadal tikarmin n tustrunizikit (austronésique). Tett’ef Senegal d Kinya d ugafa n umenz’aw. Temmebd’a x waggayen-a:
• Tamandingit
• Takurdufanit
• Tatlantiku-kungulit. Aggay-a alsawan ismun taggayin nned’ni amaknaw (tafulat/ful, tawuluf/wolof, taserert/serer), takwat/kwa (takant/akan, tiwit/ewe, tyurubit/yoruba, tigbut/igbo) nigh d tabenwe-kungulit, min ghar qqnen ilsan n bantu (tasuah’ilit, tafangit/fang, tazulut, takungut/kikongo, tambundut/kimbundut, takuyut/kikuiu, etc.), min i ten-icarken d manayenni ig itwasnen d amezwaru.
Familya tanilu-sah’rawit nettaf-it di ca n tegemmumin itemâayacen ak familya tafrusyatikt d familya tanijiru-kungulit. Munen day-es tamasayit/massaï, tatcillukt/chil•luk, takanurit/kanuri, tasunghayt/songhai nigh d tanuwert/nuer bla ca nned’ni.
Deg umeggaru, familya taxuysant tella di wgafa n umenz’aw, tesmun ilsan amaknaw tanamat/nama nigh d takwadit/kwadi.
Bla ilsan imunen di familyat-a s arebâa, di Afrika ssawalen ula d taglinzit, tafransist, tapurtugit d taspanyut zi wami id-id’ra umsuggi. S manaya nettaf att’as d timura n Afrika xd’aren, tikarmin n listiqlal ijj zeg ilsan irupiyen d ils unsib nsent: di Muzambiq Angola, Ghinya Bisaw d watt’as n tegzirin n Watlantik xd’aren tapurtugit, di Ghinya Takwaturyant taspanyut, di tmura nned’ni taglinzit d tefransist.
Mala nh’eqq mlih’ di tikli n ilsan, Afrika twah’sab d amenz’aw mani tella tuseftilsawant tameqrant deg umadal ammen ikmel, minzi ur day-es itemsal bu watt’as n ubeddel n ilsan (ca n 20% zdat n 50% di wmadal). Bla manaya, nettaff ijjt n temslayt nned’ni, mara di tmura nned’ni ilsan itwamh’an tettfen-asen amkan ilsan irupiyen, di Afriqya, ilsan itwamh’an tettfen-asen amkan ilsan d ifriqiyeen (taswah’ilit, tawuluft, tahusat, tafulat, tacicunat) .
Di wmadal ammen ikmel nettaff awalen kkin-d zi ilsan ifriqiyen. Amaknaw vudu, zumbi, cimpanzi nigh safari id-yusin zi bantu. Cola, id-yusin zi ewe, tudef di watt’as n ilsan s wawal n coca-cola, zi txuysat/khoïsan, kkin-d drus n wawlen amaknaw nyu.
Tamis’rit taqdimt ig itwamh’an tejja-negh-d awalen amaknaw guma. Ad narni gahr-s atta’s n wawalen kkin-d zi teârabt d tmazight, nettaff-iten di ilsan umadal marra, amaknaw leqt’en (zi teârabt).